Sanat eserlerinin fotoğraflarının kullanılması, Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) kapsamında telif hakkı ihlali potansiyeli taşımaktadır. Bu durum, hem eserin kendisi üzerindeki telif hakları hem de fotoğrafın kendisi üzerindeki haklar açısından değerlendirilmelidir.
Telif Hakkı İhlali Oluşturma Durumu
Türk hukukunda Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, fikir ve sanat eserlerini koruma altına alır. Bir sanat eserinin fotoğrafının sosyal medyada paylaşılması, eserin çoğaltılması ve umuma iletilmesi fiillerini içerir. Bu haklar, FSEK’e göre münhasıran eser sahibine aittir (FSEK m. 71/1). Dolayısıyla, eser sahibinden yazılı izin alınmaksızın böyle bir paylaşım yapılması, kural olarak telif hakkı ihlali oluşturur.
Ayrıca, sanat eserinin fotoğrafının çekilmesi de ayrı bir bağlantılı hak (fotoğrafçının hakkı) doğurabilir. Bu durumda, fotoğrafı çeken kişiden de izin alınması gerekebilir.
- Ticari Amaç Gütmemek:Paylaşımın ticari bir amaç gütmemesi, ihlal fiilinin varlığını ortadan kaldırmaz. FSEK, hak sahibinin izni olmaksızın eseri çoğaltan, yayan veya umuma ileten kişiye karşı hukuki ve cezai müeyyideler öngörür. Yargıtay kararlarında da ticari amaç güdülmemesi, ihlalin niteliğini değiştirmeyip, tazminat miktarının takdirinde dikkate alınabilecek bir husus olarak değerlendirilmektedir (Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2018/927, K. 2021/531).
- Eleştirel Yazı Eşliği:Paylaşımın eleştirel bir yazı eşliğinde yapılması, “eleştiri ve inceleme için iktibas (alıntı)” istisnası kapsamında değerlendirilebilir. Ancak bu istisnanın görsel eserler üzerindeki uygulanabilirliği dar yorumlanır. Bir eserin tamamının veya esaslı bir kısmının görsel olarak çoğaltılması ve umuma iletilmesi, genellikle iktibas sınırlarını aşan bir fiil olarak kabul edilir ve eser sahibinin iznine tabidir.
Telif Hakkı İhlaline Girmemesi İçin İzlenecek Yollar
Telif hakkı ihlalini önlemenin en kesin ve güvenli yolu, eserin ve fotoğrafın hak sahiplerinden yazılı izin almaktır. Bunun dışında değerlendirilebilecek bazı yollar şunlardır:
- Eser Sahibinden İzin Almak:Dergi sayfasında yer alan sanat eserinin ve fotoğrafının hak sahiplerinden (sanatçı, mirasçıları, fotoğrafçı, yayınevi vb.) doğrudan izin almak, hukuki riskleri tamamen ortadan kaldırır. İzin alınırken kullanımın kapsamı (sosyal medya, ticari/ticari olmayan, değiştirme hakkı vb.) net bir şekilde belirtilmelidir.
- Kaynak Göstermek Yeterli mi?:Eser sahibinin adını belirtmek (FSEK m. 15), eserin manevi haklarından biri olan “adın belirtilmesi hakkı”nı ihlal etmemek adına önemlidir. Ancak, eser sahibinin adının belirtilmesi, izinsiz çoğaltma ve umuma iletim fiilini meşru hale getirmez ve mali haklara tecavüzü engellemez. FSEK’in 71/3 ve 71/5. maddeleri, kaynak göstermeksizin iktibasta bulunmayı veya yetersiz/yanlış kaynak göstermeyi suç olarak tanımlasa da, bu hükümler mali hak ihlalini ortadan kaldırmaz. Yargıtay kararlarında da kaynak gösterilmemesinin manevi hak ihlali oluşturduğu vurgulanmıştır (Yargıtay 11. HD, E. 2024/2743, K. 2024/7761).
- Kırparak Kullanmak:Eserin bir kısmını (kırpılarak veya detay bir bölümünü) kullanmak, tek başına ihlalden kurtulmayı sağlamaz. Eğer kırpılan kısım, eserin özgün bir parçasını temsil ediyor ve eserin bütünlüğüne zarar veriyorsa, eser sahibinin değişiklik yapılmasını menetme hakkı (FSEK m. 16) ihlal edilebilir. Eser sahibinin izni olmadan eserde kısaltma, ekleme veya başka değişiklikler yapılamaz. Ancak bu durum, teknik icabı zaruri görülen değişiklikler için geçerli değildir (FSEK m. 16/2).
- Eserin Niteliği ve Kamu Alanında Bulunması:FSEK m. 40’a göre, umumi yollar, caddeler ve meydanlara temelli kalmak üzere konulan güzel sanat eserlerini resim, grafik, fotoğraf gibi araçlarla çoğaltmak ve yayımlamak caizdir. Ancak, bir dergi sayfasındaki fotoğrafın paylaşılması bu istisna kapsamında değerlendirilmez. Bu istisna, eserin fiziksel olarak kamuya açık bir alanda bulunması durumunda geçerlidir ve dergideki bir fotoğrafın dijital platformda paylaşımını kapsamaz.
- Telif Hakkı Süresi Dolan Eserler:Sanatçının ölümünden sonra belirli bir süre (Türk hukukunda genellikle 70 yıl) geçtikten sonra eserler kamu malı haline gelir ve serbestçe kullanılabilir. Bu durumda izin almaya gerek kalmaz. Ancak bu sürenin doğru tespit edilmesi kritik öneme sahiptir.
- Creative Commons veya Benzeri Açık Lisanslar:Eser sahibinin Creative Commons gibi açık bir lisanslama modeli ile eserini kullanıma açmış olması durumunda, lisansın koşullarına uyarak (örneğin, atıfta bulunma, ticari olmayan kullanım gibi) eser kullanılabilir.
Yazar
