Türkiye’de bir İklim Kanunu’nun yürürlüğe girmesi, ülkenin iklim değişikliğiyle mücadele ve uyum hedeflerine ulaşması için yasal bir çerçeve oluşturarak, çeşitli sektörlerde ve paydaşlar üzerinde önemli hukuki sorumluluklar doğuracaktır.
1. İklim Kanunu’nun Amacı, Kapsamı ve Temel İlkeleri
Bir İklim Kanunu’nun temel amacı, küresel iklim değişikliğiyle mücadele etmek, sera gazı emisyonlarını azaltmak ve iklim değişikliğinin olumsuz etkilerine uyum sağlamaktır. Bu Kanun, enerjinin etkin kullanılması, israfının önlenmesi ve çevrenin korunması gibi hedefleri barındırmalıdır (Enerji Verimliliği Kanunu, Madde 1) . Kapsamı; sanayi, ulaşım, tarım, atık yönetimi, enerji üretimi, iletimi, dağıtımı ve tüketimi gibi sera gazı emisyonlarına neden olan tüm sektörleri ve iklim değişikliğinden etkilenen tüm alanları içermelidir (Enerji Verimliliği Kanunu, Madde 2) . Kanun, “net sıfır emisyon” hedefi ve “yeşil kalkınma” ilkesi doğrultusunda politikaların belirlenmesini ve stratejik planların hazırlanmasını amaçlamalıdır (İklim Değişikliği Başkanlığı Hizmet Birimleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik, Madde 5/1-d) . Temel ilkeler arasında sürdürülebilirlik, bilimsellik, şeffaflık, katılımcılık, adalet, maliyet-etkinlik ve sorumlulukların paylaşımı yer almalıdır. Düzenlemeler, kalkınma planları ve ulusal politikalarla uyumlu olmalıdır (Düzenleyici Etki Analizinin Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar, Madde 10/6) .
2. Emisyon Azaltım Hedefleri ve Yükümlülükleri
İklim Kanunu’nun yürürlüğe girmesiyle birlikte, enerji, sanayi, ulaşım, tarım ve atık yönetimi gibi sektörler için somut emisyon azaltım hedefleri belirlenmelidir.
- Sektörel Politika ve Mevzuat Düzenlemeleri: Sera gazı emisyonlarının ulusal ölçekte izlenmesi, kontrol edilmesi ve raporlanması sağlanmalı; sektörel politika belirleme çalışmaları ve gerekli mevzuat düzenlemeleri yapılmalıdır (İklim Değişikliği Başkanlığı Hizmet Birimleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik, Madde 5/1-b) ().
- Piyasa Temelli Mekanizmalar (Karbon Fiyatlandırması): Emisyon ticaret sistemi başta olmak üzere, piyasa temelli mekanizmalar ve ekonomik araçlara yönelik usul ve esaslar belirlenmeli, denetim ve yaptırımlar uygulanmalıdır (Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi No: 4, Madde 792/D-ğ) ().
- Vergi Teşvikleri ve Standartlar: Temiz üretim ve entegre kirlilik önleme çalışmalarına yönelik politika ve stratejiler belirlenmeli, ilgili mevzuat hazırlanmalı; yakıtların hava kirliliğine yol açmayacak şekilde kullanılabilmesi için hedef ve ölçütler belirlenmelidir (Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi No: 1, Madde 108/c, ç)
3. Yenilenebilir Enerji ve Enerji Verimliliği Teşvikleri
İklim Kanunu, yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımını teşvik etmek ve enerji verimliliğini artırmak amacıyla somut hukuki düzenlemeler içermelidir:
- Finansman Destekleri:Enerji verimliliği projeleri, Bakanlıkça belirlenen oranlarda ve miktarlarda (örneğin 15 milyon TL’yi geçmemek kaydıyla bedellerinin en fazla yüzde otuzu oranında) desteklenmelidir. Bu destekler hibe veya faiz desteği şeklinde verilebilir (Enerji Verimliliği Kanunu, Madde 8/1-a) (). Enerji ve/veya karbon yoğunluğunu azaltanlara da destek ödemeleri yapılmalıdır (Enerji Verimliliği Kanunu, Madde 8/1-b) ().
- Araştırma ve Geliştirme Projelerinin Desteklenmesi:TÜBİTAK gibi kurumlar, enerji verimliliği ve yenilenebilir enerji kaynaklarından yararlanmaya yönelik araştırma ve geliştirme projelerini öncelikli olarak desteklemelidir (Enerji Verimliliği Kanunu, Madde 8/1-d) ().
4. Uyum (Adaptasyon) Stratejileri
İklim değişikliğinin etkilerine karşı kırılgan sektörler ve bölgeler için uyum stratejileri geliştirmek ve uygulamak amacıyla İklim Kanunu’nda hukuki çerçeve oluşturulmalıdır:
- Ulusal, Yerel ve Sektörel İhtiyaçların Belirlenmesi:İklim değişikliğine uyum ihtiyaçlarının belirlenmesine yönelik çalışmalar yapılmalı, eylem planları izlenmeli, değerlendirilmeli ve raporlanmalıdır (İklim Değişikliği Başkanlığı Hizmet Birimleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik, Madde 5/1-e) (; Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi No: 4, Madde 792/D-e) .
5. İklim Fonu Oluşturulması
İklim Kanunu, iklim değişikliğiyle mücadele ve uyum çalışmalarının finansmanını sağlamak amacıyla bir ‘İklim Fonu’ oluşturulmasını öngörmelidir. Bu fonun yönetimi ve kullanım alanları şu şekilde düzenlenebilir:
- Gelir Kaynakları:Emisyon ticaret sistemi ile sera gazı izleme, raporlama ve doğrulama sistemi ve diğer karbon fiyatlandırma araçlarından elde edilecek gelirler bu fonun ana kaynaklarından biri olmalıdır (İklim Değişikliği Başkanlığı Hizmet Birimleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik, Madde 5/1-h) (). Bütçe transferleri ve uluslararası finansman kaynakları da fonun gelirlerini desteklemelidir (İklim Değişikliği Başkanlığı Hizmet Birimleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik, Madde 5/1-ı) .
6. Bağımsız Denetim Mekanizmaları ve Kurumlar
İklim Kanunu’nun uygulanmasını izlemek, değerlendirmek ve yaptırımlar uygulamak amacıyla bağımsız denetim mekanizmaları ve kurumlar oluşturulmalıdır.
- İklim Değişikliği Başkanlığı:Mevcut durumda Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’na bağlı İklim Değişikliği Başkanlığı, bu görevleri yürütmekle yetkilendirilmiştir. Başkanlık, sera gazı emisyonlarının izlenmesi, raporlanması ve doğrulanmasına ilişkin usul ve esasları belirler, gerekli denetim ve yaptırımları uygular (Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi No: 4, Madde 792/D-g) (; İklim Değişikliği Başkanlığı Hizmet Birimleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik, Madde 15/1-b, c) .
7. Yaptırımlar ve Tazminat Yükümlülükleri
İklim Kanunu, iklim değişikliğiyle ilgili yükümlülükleri yerine getirmeyen kişi ve kuruluşlara yönelik idari para cezaları, çevresel zararları tazmin yükümlülükleri veya diğer hukuki yaptırımları öngörmelidir. Özellikle sera gazı emisyonlarının izlenmesi, raporlanması ve doğrulanması sistemlerine uyulmaması veya piyasa temelli mekanizmaların ihlali durumunda denetim ve yaptırımlar uygulanmalıdır (Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi No: 4, Madde 792/D-g, ğ) ().
8. Hukuki Başvuru Yolları
İklim Kanunu’nun hükümlerine aykırı davranışlar veya ihmaller nedeniyle çevresel zarara uğrayan bireylerin veya sivil toplum kuruluşlarının hukuki başvuru yolları (örneğin, çevre davaları, tazminat talepleri) belirlenmelidir.
Sonuç
Türkiye’de yürürlüğe girecek bir İklim Kanunu, sera gazı emisyonlarının azaltılması, iklim değişikliğine uyum sağlanması, yenilenebilir enerji kullanımı ve enerji verimliliğinin teşvik edilmesi gibi alanlarda kapsamlı hukuki sorumluluklar getirecektir. Bu sorumluluklar, hem kamu kurumlarını hem de özel sektörü etkileyecek, finansman mekanizmaları ve denetim süreçleriyle desteklenecektir. Kanun, belirlenecek hedeflere ulaşılması ve çevreye verilen zararların önlenmesi veya giderilmesi amacıyla idari ve hukuki yaptırımlar içermeli, bireyler ve sivil toplum kuruluşları için de etkin başvuru yolları sunmalıdır.
Yazar
