Ödenmeyen senetlerin tahsili için Türk hukuk sisteminde, alacaklının alacağına daha hızlı ve kolay bir şekilde kavuşmasını sağlayan özel yollar öngörülmüştür. Temel yöntem, İcra ve İflas Kanunu’nda (İİK) düzenlenen “Kambiyo Senetlerine Mahsus Haciz Yoluyla Takip” usulüdür.
- Temel Tahsil Yöntemi: Kambiyo Senetlerine Mahsus Haciz Yoluyla Takip
Ödenmeyen bono, poliçe veya çek gibi kambiyo senetlerinin tahsili için başvurulan en yaygın ve etkili yol, kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla takiptir. Bu takip yolu, genel haciz yoluna göre alacaklıya önemli avantajlar sağlamaktadır. Bu usul ilamsız takibin özel bir türüdür ve alacaklının alacağına daha hızlı kavuşmasını sağlar.Kambiyo senetleri, kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla takip ile tahsil edilebilirler. Bu takip usülü, ilamsız takibin özel bir türüdür. Bu özel takip yolunun tercih edilmesinin temel nedenleri arasında, borçlunun itirazının takibi kendiliğinden durdurmaması ve itiraz sürelerinin daha kısa olması gibi alacaklı lehine olan düzenlemeler bulunmaktadır.
- Takip Sürecinin Başlatılması ve İşleyişi
Kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluna başvurabilmek için alacaklının (hamilin) elinde geçerli bir kambiyo senedi bulunmalıdır. Takip talebinde bulunulurken senedin aslının icra dairesine sunulması esastır. Kambiyo senedine özgü takip işlemleri yapılırken, mutlaka senet aslının icra kasasına teslim edilmesi zorunluluğu vardır. Bunun sebebi, kambiyo senedinin dolaşımdan kaldırılması ve icra müdürlüğünün senedin geçerli bir kambiyo senedi olup olmadığı kapsamında yapacağı incelemenin önemli olmasından kaynaklanmaktadır.
İcra müdürü, senedin kambiyo senedi vasfını taşıyıp taşımadığını ve vadesinin gelip gelmediğini re’sen inceler. Takip talebi uygun bulunduğunda, borçluya senedin onaylı bir örneği eklenerek özel bir ödeme emri gönderilir. Takip konusu alacak bir senede dayanmakta ise, her borçlu için düzenlenen ödeme emrine, senedin alacaklı veya vekili tarafından onaylanmış bir örneği de eklenir.
- Ödememe Halinin Tespiti: Protesto
Senedin vadesi geldiğinde ödenmemesi durumunda, alacaklının (hamilin) diğer senet borçlularına (cirantalar gibi) başvurabilmesi için ödememe durumunu resmi olarak tespit ettirmesi gerekir. Bu işlem noter aracılığıyla çekilen “protesto” ile yapılır. Protesto, vadesi gelmiş olmasına rağmen ödemesi gerçekleşmemiş olan senetler için söz konusu olmaktadır. Böyle bir senede sahip olan hamil alacağını korumak adına noter aracılığıyla senetteki borçlulara protesto evrakını göndermektedir. Senedin protesto edilmesiyle birlikte hamil, senet karşılığı olan borcun ödenmemiş olduğunu ispatlayabileceği bir kanıta sahip olacaktır.
- Ödeme Süreci ve Borcun Niteliği
Kambiyo senetlerinden doğan borçlar, “aranılacak borç” niteliğindedir. Bu, alacaklının borçlunun ayağına giderek ve senedi ibraz ederek alacağını talep etmesi gerektiği anlamına gelir. Tedavül kabiliyetine sahip olan kambiyo senetleri, diğer para borçlarından farklı olarak götürülecek değil aranılacak bir borç içermektedir. Senet alacaklısı veya alacaklının temsilcisi ödeme yerinde, senedin ibrazı karşılığında senet borçlusundan ödeme talep edilebilir. Borçlu ödeme yaptığında, mükerrer ödeme riskini ortadan kaldırmak için senedin kendisine iade edilmesini ve üzerine “ödenmiştir” şerhi düşülmesini talep etme hakkına sahiptir.
- Alternatif ve Destekleyici Yollar
- Bankalar Aracılığıyla Tahsil:Alacaklılar, senetlerinin tahsili için bankalardan hizmet alabilirler. Bankalar, vadesi geldiğinde senedi borçluya ibraz ederek tahsilatı gerçekleştirir. Senet tahsili işlemlerinde bankaların kullanılması, tahsil işleminin bankalar vasıtasıyla daha kolay yapılması ve ayrıca senedin vadesinde tahsil edilememesi halinde yasal yollardan takibinde de bankaların müşterilerine yardımcı olması gibi amiller rol oynamaktadır.
- İhtiyati Haciz:Alacaklı, alacağının tehlikeye girdiğini düşünüyorsa, vadesi gelmiş bir kambiyo senedine dayanarak mahkemeden “ihtiyati haciz” kararı talep edebilir. Bu karar, borçlunun mallarına icra takibi kesinleşmeden önce geçici olarak el konulmasını sağlar.
- Özel Durumlar ve Sonuçlar
- Başvuru Hakkı:Senedin vadesinde ödenmemesi halinde hamil, sadece senedi düzenleyene değil, aynı zamanda senette imzası bulunan cirantalara ve aval verenlere de müracaat etme hakkına sahiptir. Bu hakka “başvuru hakkı” denir. Ödemenin yapılmadığı hallerde yetkili hamil, şartların gerçekleşmesi koşuluyla, kambiyo senedinin keşideci ve cirantalarına tahsil için başvurabilme hakkına sahiptir.
- Zamanaşımına Uğramış Senetler:Kambiyo senedi zamanaşımına uğradığında, alacaklı artık kambiyo senetlerine mahsus özel takip yoluna başvuramamaktadır. Kambiyo senedinin zamanaşımına uğraması durumunda ise alacaklı artık kambiyo senetlerine mahsus haciz veya iflas yoluna gidemez. Bu durumda alacaklı, temel borç ilişkisine dayanarak genel hükümlere göre alacağını talep etmek zorunda kalabilir.
- Borçlunun Hakları:Borçlu, icra tehdidi altında aslında borçlu olmadığı bir parayı ödemek zorunda kalırsa, ödediği paranın iadesi için “istirdat davası” açma hakkına sahiptir. Borçlu olmadığı bir parayı cebri icra tehdidi altında ödediğini düşünen kambiyo senedi borçlusu, istirdat davasını açabilecektir.
Yazar
