Bu çalışmada; ekonomi alanında Adam Smith, siyasi alanda John Locke ile ortaya çıkan liberal dünya anlayışının[1] hukuk devleti ilkesiyle bağlamı, liberalizmin hukuk devleti ile olan ilişkisi ve kendi meşruiyetini anılan ilke ile sağlayıp sağlamadığı hususları değerlendirilecektir.
Liberalizmin doğduğu 18. yüzyıldan bu yana yasaların egemenliği her zaman ilke olarak vurgulanmış olup bu nedenle hukuk devleti ilkesi liberalizme meşru zemin oluşturması yönünden önem arz etmektedir. Başka bir anlatımla hukuk devleti ilkesi, liberalizmin meşruiyetini sağlar. Ayrıca liberalizm; varlığını koruyabilmek için de hukuk devleti ilkesine ihtiyaç duyar. Çünkü devletin bireye karşı kudretini sınırlandırabilmek hukuk devleti ilkesinin etkin bir şekilde uygulanabilmesi ile mümkündür.
Hukuk devleti fikrinin kökeni de liberalizmin köklerini oluşturan bireysel hak ve özgürlükler ile ilgilidir. Özellikle bireyi örgütlü yapılara karşı güçlendirmek, örgütlü yapıların özellikle devletin ve devlet gücünü kullanan iktidarın, bireysel haklar üzerindeki yetkisini sınırlamak olarak ortaya çıktığı ifade edilmektedir. Hukuk devleti kavramı ile liberalizmin doğumu ve gelişimi eş zamanlı ve birbirine paralel bir gelişme izlemiştir. Hatta liberal gelenek içerisinde anayasacılık hareketinin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır denilebilir.[2]
Liberal ideoloji ve hatta tüm klasik burjuva felsefesi, özünde hukuk ideolojisi esas alınarak oluşturulmuştur.[3] Bu yol ile burjuvazi, çıkarlarını maksimize etmek üzere taleplerini ileri sürerken vasıta olarak hukuku kullanabilecektir. Ayrıca devletin hukuki anlamda bireyler arasındaki bir hukuki sözleşmenin yaratımı olarak temellendirilmesi devletten kaynaklanan talepleri bireylerin iradesinden kaynaklanmış taleplere dönüştürecektir.[4] Bunun bir neticesi olarak da devletin bu taleplere maruz kalan insanlar tarafından kabul edildiği ve insanların kendileri tarafından istenip geliştirildiği düşüncesinin üretimi ortaya çıkacaktır.
Liberal siyaset geleneğinde hukuk devleti iki önemli anlama sahiptir. Bunlardan birincisi ve liberaller açısından esas noktayı oluşturan anlayışa göre hukuk devleti, mülkiyet haklarını devlete karşı koruyan ve sözleşme yükümlülüklerinin garanti altına alınmasını sağlayan bir anlama sahiptir. Hukuk devleti bu yüzden ideal serbest piyasa ekonomisinin belkemiği olarak yorumlanabilir. İkinci anlamı ise sayısız kere literatürde yer almış olan ve doğal hukuka ve daha seküler şekli olan rasyonel hukuka temellenmiş liberal siyasi gelenek ile ilgili olarak, toplumun hukuk tarafından yönetilmesidir; kural koyucu ve yönetici olarak insan tarafından değil. Hukuk insanüstüdür, soyuttur ve adildir; çünkü toplumdaki herkese mekanik olarak uygulanır ve sistem etkin bir şekilde hukuk ile yönetilir; yöneticiler ise sınırlandırılmıştır.[5]
Bu yönleri göz önüne alındığında; hukuk devleti ilkesinin liberalizmin hem fiilen sübuta erebilmesinde elzem bir araç hem de fiilen sübutu halinde dayanabileceği meşru bir zemin olduğunu değerlendirmek mümkündür.
Liberalizm, özünde bir burjuva ideolojisidir. Keza ortaçağ feodalizminin baskıcı, dogmatik uygulamaları ve skolastik düşünce biçimi; özellikle kilisenin zayıflaması ve aklın üstünlüğü gibi kavramların doğması ile birlikte dönem tarihi burjuvaları yenilik arayışına girmiştir. İşte tam da bu yenilik arayışı içinde siyasi olarak bireyi ve özgürlüğü öncülleyen liberalizm doğmuştur. Yani özünde liberalizm anlayışı özünde burjuva ideolojisine hizmet ettiği gibi mülkiyet hakkı temeli üzerinden oluşturulmuştur.
Hatta siyasi liberalizmin babası sayılabilecek John Locke; doğal hakları vurgularken mülkiyet hakkını da vurgulayarak mülkiyet hakkının da doğal haklardan olduğu ve korunması gerektiği belirtilmiştir. Bu yönüyle değerlendirildiğinde, liberalizmin burjuvaziye ve onun çıkarlarını maksimize etmeye hizmet eden bir ideoloji olduğunu tespit etmek kaçınılmaz olacaktır. Maddi içeriğinde siyasi liberalizmin iddia ettiği üzere, kişisel özgürlüğü barındıran liberal (prosedüral) hukuk devleti, hukuk devleti kavramlaştırmasının omurgasını teşkil eder.[6]
Hukuk devleti ise toplumsal düzenin hukuka gönderme yapılarak meşrulaştırılmasıdır. Hukukçu, polikitacı ve sıradan yurttaş ortak bir referansa gönderme yaparak hukuku meşrulaştırır.[7]Liberalizm, bu meşru zeminden hareketle kendi meşrutiyetini de ilan eder. Buradan hareketle liberalizmin mülkiyet haklarını korumak için hukuk devletini kullandığı[8] ve hukuk devleti ilkesinin liberalizmin sübutunda meşruiyet aracı olduğu sonucuna ulaşılacaktır.
[1] ÇELİK, Abdullah- ULUÇ, Abdulvahap; Hayek’in Liberal Düşüncesinde Birey–Devlet İlişkisi, Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi C:5 S:18, 2006, s.131
[2] ERGÜN, Ömer; Hukukun Krallığı: Hukuk Devleti, Köprü Dergisi, Güz, 2016, s.89
[3] TURAN, Müslüm; Liberalizm: Devlet ve Hukuk, Hukuk Felsefesi ve Sosyoloji Arşivi 5. Kitap, İstanbul, 2002,, s.19.
[4] TURAN, Müslüm; a.g.e., s.123
[5] TÜRE, İlknur- TÜRE, Fatih; Liberalizm, Mülkiyet Hakları ve Hukuk Devleti, Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi Y:2, S:1 Mart, 2014, s.359.
[6] ÖZCAN, Mehmet Tevfik; Küreselleşme Sonrası Hukuk Devleti: Mit mi, Gerçeklik mi? İstanbul Hukuk Mecmuası, C:71, S:1, 2013, s.968.
[7] ÖZCAN, Mehmet Tevfik; Hukuk Devleti: Modern Toplumun Hukuk Aracılığıyla Siyasal Meşruiyeti, C:64, S:2 s.139-140.
[8] TÜRE, İlknur- TÜRE, Fatih; a.g.e. s.366.
