1. Hizmetin Rıza Şartına Bağlanma Yasağının Tanımı ve Hukuki Temeli
Hizmetin rıza şartına bağlanma yasağı, bir ürün veya hizmetin sunulmasının, ilgili kişinin kişisel verilerinin işlenmesine yönelik açık rıza vermesi ön şartına dayandırılmasını ifade eder. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’nun (KVKK) 3. maddesi uyarınca açık rıza; “belirli bir konuya ilişkin, bilgilendirilmeye dayanan ve özgür iradeyle açıklanan rıza” olarak tanımlanmıştır. Kurul kararlarına göre, açık rızanın geçerli olabilmesi için kişinin iradesini sakatlayacak her türlü fiilden uzak, özgür bir seçim yapabilmesi zorunludur. Hizmetin rıza şartına bağlanması, tarafların eşit konumda olmadığı veya bir tarafın diğeri üzerinde etkili olduğu durumlarda “özgür irade” unsurunu sakatlamakta ve rızayı hukuken geçersiz kılmaktadır
Bu yasak, Kanun’un 4. maddesinde yer alan “hukuka ve dürüstlük kurallarına uygun olma” ile “işlenme amacı ile bağlı, sınırlı ve ölçülü olma” ilkeleriyle doğrudan ilişkilidir. Hizmetin ifası için gerekli olmayan verilerin işlenmesi amacıyla rıza alınmasının zorunlu tutulması, veri sorumlusu tarafından hakkın kötüye kullanılması ve ilgili kişinin yanıltılması olarak değerlendirilmektedir.
Hizmetin rıza şartına bağlanması sadece özgür iradeyi sakatlamakla kalmaz, aynı zamanda 6698 sayılı Kanun’un 4. maddesinde yer alan temel ilkeleri de ihlal eder:
- Hukuka ve dürüstlük kurallarına uygun olma:Veri sorumlusunun rızayı bir dayatma aracı olarak kullanması dürüstlük kuralına aykırıdır.
- İşlenme amacı ile bağlı, sınırlı ve ölçülü olma:Hizmet için gerekli olmayan verinin rıza şartıyla toplanması ölçülülük ilkesini zedeler.
2. Yasağın Uygulama Alanları ve Somut Örnekler
Yargı kararları ve Kurul incelemelerinde bu yasağın ihlal edildiği çeşitli sektörler ve durumlar tespit edilmiştir:
- Üyelik ve Alışveriş Süreçleri:Alışveriş yapabilmek veya üye hesabı oluşturabilmek için “Kullanım ve Satış Şartları”nın kabulüyle birlikte elektronik iletişim izni verilmesinin zorunlu tutulması, özgür iradeyi sakatlayan bir uygulama olarak görülmüştür.
- Hizmet Erişimi ve Randevu Sistemleri:Randevu hizmetinin veri sorumlusunun tanıtımına yönelik açık rıza şartına bağlanması veya sigorta poliçe bilgilerine erişim için açık rıza talep edilmesi hukuka aykırı bulunmuştur.
- Araç Kiralama ve Finansal Sorgulamalar:Araç kiralama hizmetinin sunulmasının, Findeks raporuna erişim için açık rıza verilmesi şartına bağlanması, hizmetin rıza şartına bağlanması yasağı kapsamında değerlendirilerek idari para cezasına konu edilmiştir.
- Konaklama Hizmetleri:Mevzuat gereği doldurulması zorunlu olan konaklama belgelerine, reklam ve pazarlama amaçlı veri işleme onayının derç edilmesi, kişilerin belgeyi imzalama zorunluluğu altında olması nedeniyle iradeyi sakatlayan bir durum olarak kabul edilmiştir .
- İşçi-İşveren İlişkisi:İş sözleşmelerine biyometrik veri işleme rızasının eklenmesi veya rıza vermeyen çalışanların listelenerek baskı altına alınması durumunda, çalışanın rıza göstermeme imkanının etkin bir şekilde sunulmadığı ve rızanın özgür iradeye dayanmadığı hükme bağlanmıştır.
- Güvenlik Uygulamaları:Sınav güvenliği veya spor salonu girişi gibi amaçlarla, alternatif yöntemler sunulmaksızın parmak izi gibi biyometrik verilerin işlenmesinin hizmetin ön şartı yapılması, ölçülülük ilkesine aykırı bulunmuştur.
3. İstisnalar ve Sınırlar
Kurul, her rıza talebinin hizmet şartına bağlanma yasağı kapsamında olmadığını da belirtmiştir. Özellikle “ek menfaat” sunulan durumlarda yaklaşım farklılaşabilmektedir:
- Ek Menfaatler:Bir hava yolu şirketinin özel yolcu programında biriken millerin görüntülenmesi veya programa katılımın rızaya bağlanması, ilgili kişiye ek bir avantaj sağlandığı ve temel hizmete erişim için alternatif kanallar bulunduğu sürece özgür iradeyi zedelemeyebilir.
- Yasal Zorunluluklar:Veri işlemenin Kanun’un 5/2 maddesindeki diğer şartlara (kanunlarda öngörülme, sözleşmenin ifası vb.) dayandığı hallerde, rıza alınmasına gerek bulunmamaktadır. Ancak bu durumlarda dahi, rıza gerekmeyen bir işlemin rızaya dayandırılması “aldatıcı” bir uygulama olarak nitelendirilebilir.
Sonuç olarak; hukuk sistemimizde bir hizmetin sunulması, o hizmetin ifası için vazgeçilmez olmayan bir veri işleme faaliyetine rıza gösterilmesi şartına bağlanamaz. Bu tür bir uygulama, rızayı “açık rıza” olmaktan çıkararak hukuka aykırı bir veri işleme faaliyeti haline getirmektedir.
Yazar
