GİRİŞ: Yeşil Mutabakat ve Küresel İklim Hedefleri
Küresel iklim değişikliğiyle mücadele, 21. yüzyılın en acil ve kapsamlı sorunlarından biri olarak tüm dünyayı etkilemektedir. Bu mücadelenin en önemli adımlarından biri, Avrupa Birliği (AB) tarafından 11 Aralık 2019 tarihinde açıklanan Avrupa Yeşil Mutabakatı (European Green Deal)‘dır. AB, bu strateji ile 2050 yılına kadar net sera gazı emisyonlarını sıfırlayarak dünyanın ilk iklim-nötr kıtası olmayı hedeflemektedir. Bu iddialı hedef, ekonomiden sanayiye, enerjiden ulaştırmaya, tarımdan finansmana kadar birçok alanda köklü bir dönüşümü öngörmektedir.
Yeşil Mutabakat’ın temelini oluşturan ve 2030 yılına kadar 1990 seviyelerine kıyasla sera gazı emisyonlarında %55 azaltım hedefini içeren “Fit for 55” paketi, bu dönüşümün yol haritasını çizmektedir. Bu paket, AB Emisyon Ticaret Sistemi’nin (ETS) genişletilmesi, yenilenebilir enerji ve enerji verimliliği uygulamalarının artırılması, karbon yakalama ve depolama teknolojilerinin desteklenmesi gibi önemli unsurları barındırmaktadır.
Türkiye gibi AB ile yoğun ticari ve siyasi ilişkilere sahip ülkeler için Avrupa Yeşil Mutabakatı, sadece çevresel bir politika değil, aynı zamanda ekonomik ve hukuki bir zorunluluk haline gelmiştir.
Türkiye’nin Uyum Süreci: Paris İklim Anlaşması ve Yeşil Mutabakat Eylem Planı
Türkiye, Avrupa Yeşil Mutabakatı’nın getirdiği dönüşüme uyum sağlamak amacıyla önemli adımlar atmıştır. Bu adımların başında, 2015 yılında imzalanan ancak uzun süre onaylanmayan Paris İklim Anlaşması‘nın 2021 yılında Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) tarafından onaylanarak yürürlüğe girmesi gelmektedir. Paris İklim Anlaşması, taraf ülkelere küresel sıcaklık artışını sanayi öncesi döneme kıyasla 2 derecenin altında tutma ve mümkünse 1,5 derece ile sınırlama yükümlülüğü getirmektedir. Bu anlaşmanın onaylanmasıyla Türkiye, uluslararası iklim rejimine tam entegrasyon yolunda önemli bir irade ortaya koymuştur.
Bu uluslararası taahhütlerin iç hukuka yansıması olarak, Türkiye Cumhuriyeti Ticaret Bakanlığı tarafından hazırlanan Türkiye Yeşil Mutabakat Eylem Planı 16 Temmuz 2021 tarihinde Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Bu eylem planı, Türkiye’nin yeşil dönüşüm vizyonunu destekleyen ve 9 ana başlık altında 32 hedefi ve 81 eylemi içeren kapsamlı bir yol haritasıdır. Eylem planının temel hedefleri arasında şunlar yer almaktadır:
- Yeşil Finansman:Yeşil yatırımların teşvik edilmesi ve finansman kaynaklarına erişimin kolaylaştırılması. Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) tarafından yayımlanan “Bankaların Yeşil Varlık Oranı Hesaplaması Hakkında Tebliğ” ile bankaların çevresel sürdürülebilir faaliyetlere sağladıkları finansmanı ölçmeleri ve raporlamaları zorunlu hale getirilmiştir. Bu tebliğ, bankaların kredi portföylerini yeşil kriterlere göre analiz etmelerini ve sürdürülebilir projelere daha fazla kaynak ayırmalarını teşvik etmektedir.
- Yenilenebilir Enerji Kapasite Artışı:Güneş ve rüzgar enerjisine dayalı üretim için belirli kapasite tahsislerinin yapılması ve temiz enerji tedarik modeline geçişin hızlandırılması.
- Döngüsel Ekonomi:Kaynak verimliliğini artırma, atık oluşumunu azaltma ve atıkları değerli kaynaklara dönüştürme hedefleriyle ürün mevzuatlarında değişiklikler öngörülmektedir. Bu kapsamda, Sürdürülebilir Ürün İnisiyatifi ve Dijital Ürün Pasaportu gibi mekanizmalarla ürünlerin yaşam döngüsü boyunca çevresel sürdürülebilirliğinin sağlanması amaçlanmaktadır.
- Sınırda Karbon Düzenlemesi (SKDM) Uyum Çalışmaları:Türkiye-AB ticareti üzerindeki etkileri sınırlamak amacıyla ulusal bir karbon fiyatlandırma mekanizması oluşturulması ve sera gazı emisyonlarının izlenmesi ve belgelendirilmesine yönelik teknik destek sağlanması.
Bu plan, Türkiye’nin küresel tedarik zincirlerine entegrasyonunu güçlendirmeyi ve yeşil yatırımları ülkeye çekmeyi hedeflemektedir. Özellikle yeşil finansman araçlarının yapılandırılması, yenilenebilir enerji projelerinin izin süreçleri ve döngüsel ekonomi prensiplerinin iş modellerine entegrasyonu gibi konularda avukatların uzmanlığına ihtiyaç duyulacaktır.
Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM/CBAM) ve Hukuki Etkileri
Avrupa Yeşil Mutabakatı’nın uluslararası ticareti en çok etkileyecek unsurlarından biri olan Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM), İngilizce adıyla Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM) olarak bilinmektedir. SKDM’nin temel amacı, AB’nin iklim hedeflerine uyum sağlamak için yaptığı yatırımlar nedeniyle oluşabilecek “karbon kaçağını” önlemek ve AB sanayisinin rekabet gücünü korumaktır. Karbon kaçağı, AB’deki üretim maliyetlerinin artması sonucu üretimin daha az emisyon kısıtlamasına sahip ülkelere kayması riskini ifade eder.
SKDM, ilk olarak üretim esnasında yoğun karbon salımı gerçekleştiren ve en önemli karbon kaçağı riski taşıyan çimento, demir ve çelik, alüminyum, gübre, elektrik ve hidrojen sektörlerinde belirlenen ürünlerde uygulanmaya başlamıştır.
- Geçiş Dönemi:SKDM Tüzüğü, 1 Ekim 2023 tarihinde raporlama yükümlülüğü ile sınırlı olarak uygulamaya girmiştir. Bu kapsamda, 1 Ekim 2023 ile 31 Aralık 2025 tarihleri arasında, ithal edilen ürünlere gömülü emisyonlar için herhangi bir mali yükümlülük doğmayacak, ancak ithalatçıların üç ayda bir AB’ye ihraç edilen ürünlerdeki doğrudan ve dolaylı karbon emisyonlarını ve üretim yaptıkları ülkede ödedikleri karbon fiyatlandırmalarını Avrupa Komisyonu’na bildirmeleri zorunlu olacaktır.
- Asıl Uygulama Dönemi:Mali yükümlülüklerin devreye girdiği asıl uygulama dönemi 1 Ocak 2026 itibarıyla başlayacaktır. Bu tarihten itibaren, AB’ye ithal edilen ürünlere gömülü emisyonlar için, AB’de yetkilendirilmiş ithalatçılar tarafından AB Emisyon Ticaret Sistemi (ETS)’ndeki haftalık karbon fiyatları dikkate alınarak karbon ücreti ödenmeye başlanacaktır. SKDM, Türkiye’nin AB’ye olan yüksek ihracat hacmi nedeniyle Türk ihracatçılarını doğrudan etkilemektedir. Bu durum, avukatlar için yeni ve önemli danışmanlık alanları yaratmaktadır.
Yazar
