Türk hukuk sisteminde, bir kişinin aynı fiil nedeniyle birden fazla kez soruşturulması, kovuşturulması veya yargılanması, “non bis in idem(ne bis in idem)” olarak bilinen “bir fiilden dolayı iki kez yargılanmama” ilkesi gereğince hukuken uygun değildir. Bu ilke, hukuk devletinin temel prensiplerinden biri olup, bireylerin hukuki güvenliğini ve adil yargılanma hakkını güvence altına alır. Mevcut durumda derdest (devam eden) bir yargılama veya kovuşturma süreci varken, yeni bir suç ortada yokken öz olarak aynı fiilden kaynaklı olarak ikinci kez yakalama, gözaltı ve soruşturma başlatılması hukuka aykırıdır.
Non Bis İn İdem İlkesi ve Yasal Dayanakları
“Bir fiilden dolayı iki kez yargılanmama” ilkesi, Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) ve diğer ilgili mevzuatlarda açıkça düzenlenmiştir. Bu ilke, bir fiil hakkında ya kesinleşmiş bir hüküm bulunması ya da derdest bir kamu davasının devam etmesi halinde, aynı fiil nedeniyle yeni bir soruşturma veya kovuşturma yapılamayacağını öngörür.
- Kovuşturma Evresi:Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 223. maddesinin 7. fıkrası “Aynı fiil nedeniyle, aynı sanık için önceden verilmiş bir hüküm veya açılmış bir dava varsa davanın reddine karar verilir.” hükmünü amirdir. Bu madde, derdest bir kamu davası varken aynı fiil ve aynı sanık hakkında açılan ikinci bir davanın mahkeme tarafından reddedilmesini zorunlu kılar.
- Yargıtay 11. Ceza Dairesi’nin 24.09.2024 tarihli, E. 2023/5516, K. 2024/10561 () sayılı kararında da belirtildiği üzere, sanık hakkında aynı fiilden dolayı daha önceden açılmış bir dava bulunması nedeniyle, mükerrer davanın reddedilmesi gerektiği ve bu hukuka aykırılığın kanun yararına bozma yoluyla giderildiği görülmektedir. Dolayısıyla, mevcut bir dava varken aynı fiil için ikinci bir yargılama başlatılması, doğrudan davanın reddi sonucunu doğuracaktır.
- Soruşturma Evresi:Kovuşturmaya yer olmadığına dair karar (KYOK) verildikten sonra da bu ilke geçerlidir. CMK’nın 172. maddesinin 2. fıkrası, “Kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verildikten sonra kamu davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak yeni delil elde edilmedikçe ve bu hususta sulh ceza hâkimliğince bir karar verilmedikçe, aynı fiilden dolayı kamu davası açılamaz.” hükmünü taşır. Bu, soruşturma aşamasında da mükerrerliğin önlenmesini amaçlar.
- Bu hüküm, bir fiil hakkında daha önce soruşturma yapılıp takipsizlik kararı verilmişse, yeni ve yeterli delil olmadan aynı fiil için tekrar soruşturma açılamayacağını açıkça ortaya koymaktadır.
“Aynı Fiil” Kavramının Belirlenmesi
“Aynı fiil” kavramı, ceza muhakemesi hukukunda önemli bir yer tutar. Yargıtay içtihatlarına göre, fiilin kimliği, hukuki nitelendirmeden ziyade, sanığın gerçekleştirdiği somut eylemin maddi olgularına göre belirlenir. Yani, suçun hukuki vasfı değişse bile, sanığın gerçekleştirdiği eylem aynı ise “aynı fiil”den bahsedilir. Özellikle kesintisiz suçlar (örneğin, parada sahtecilik) ve zincirleme suçlar (TCK m. 43) gibi durumlarda “fiili kesinti” ve “hukuki kesinti” anları önem kazanır.
- Yargıtay 8. Ceza Dairesi’nin 06.03.2024 tarihli, E. 2021/10049, K. 2024/2162 () sayılı kararında, parada sahtecilik gibi kesintisiz suçlarda, iddianamenin düzenlenmesiyle hukuki kesintinin, yakalama veya ifade alınması gibi işlemlerle ise fiili kesintinin oluştuğu belirtilmiştir. Bu kesintiler gerçekleşene kadar işlenen eylemlerin tek bir suç olarak kabul edilmesi gerektiği ve mükerrer cezalandırmanın önlenmesi gerektiği vurgulanmıştır. Bu durum, sanığın farklı zamanlarda işlediği ancak hukuki veya fiili kesinti öncesine denk gelen benzer eylemlerin tek bir suç kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.
Yakalama ve Gözaltı İşlemlerinin Hukukiliği
Eğer aynı fiil nedeniyle derdest bir yargılama varken ikinci bir soruşturma veya kovuşturma hukuka aykırı ise, bu hukuka aykırı sürece dayanılarak yapılan yakalama ve gözaltı işlemleri de hukuka aykırı olacaktır. Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliği’nin 18. maddesi (), “Gözaltı süresinin dolması veya sulh ceza hâkiminin kararı üzerine, gözaltına alınıp da serbest bırakılan kişi hakkında yakalamaya neden olan fiille ilgili yeni ve yeterli delil elde edilmedikçe ve Cumhuriyet savcısının kararı olmadıkça bir daha aynı nedenle yakalama işlemi uygulanamaz.” hükmüyle yeniden yakalama yasağını açıkça düzenler.
- Bu madde, bir kişinin aynı fiil nedeniyle serbest bırakılmasının ardından, yeni ve yeterli delil olmaksızın tekrar yakalanamayacağını güvence altına almaktadır. Dolayısıyla, derdest bir dava varken aynı fiil için ikinci bir yakalama ve gözaltı kararı verilmesi, bu yasağın ihlali anlamına gelir.
Hukuka Aykırı Yakalama ve Gözaltının Sonuçları
Hukuka aykırı şekilde gerçekleştirilen yakalama ve gözaltı işlemleri, Türk Ceza Kanunu ve Ceza Muhakemesi Kanunu kapsamında ciddi sonuçlar doğurabilir:
- Tazminat Sorumluluğu:Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 141. maddesi (), kanuna aykırı şekilde yakalanan, gözaltına alınan veya tutuklanan kişilerin maddi ve manevi tazminat talep etme hakkını düzenler. Eğer aynı fiil nedeniyle mükerrer bir soruşturma veya kovuşturma başlatılması hukuka aykırı ise ve bu durum kişinin yakalanmasına veya gözaltına alınmasına neden olmuşsa, kişi haksız yere özgürlüğünden yoksun bırakıldığı için tazminat talep edebilir.
- Yargıtay 12. Ceza Dairesi’nin 13.03.2023 tarihli, E. 2021/6633, K. 2023/756 () sayılı kararında, haksız yakalama, tutuklama ve makul sürede hakim karşısına çıkarılmama gibi nedenlerle tazminat taleplerinde, asıl davanın sonucunun veya hükmün kesinleşmesinin beklenmesine gerek olmadığı belirtilmiştir. Bu karar, mükerrer bir soruşturma nedeniyle haksız yere özgürlüğünden mahrum bırakılan bir kişinin, asıl davanın sonucunu beklemeksizin tazminat talebinde bulunabileceğini göstermektedir.
- Kamu Görevlilerinin Sorumluluğu:Hukuka aykırı olarak mükerrer yakalama ve gözaltı işlemi yapan kamu görevlileri hakkında, görevi kötüye kullanma veya kişiyi hürriyetinden yoksun kılma gibi suçlardan dolayı disiplin ve/veya ceza soruşturması başlatılabilir.
Özetle, Türk hukukunda “non bis in idem” ilkesi gereğince, aynı fiil nedeniyle derdest bir yargılama veya kovuşturma süreci varken, yeni bir suç ortada yokken ikinci kez yakalama, gözaltı ve soruşturma başlatılması hukuken uygun değildir. Böyle bir durumda, ikinci davanın reddedilmesi gerekir ve haksız yere özgürlüğünden mahrum bırakılan kişi tazminat talep etme hakkına sahip olabilir. Bu durum, hem bireyin temel hak ve özgürlüklerini korumak hem de yargılamanın etkinliğini ve hukuka uygunluğunu sağlamak açısından büyük önem taşımaktadır.
Yazar
